Stanisław Matyja

Stanisław Matyja urodził się we Wrześni 9 kwietnia 1928 roku jako syn Stefana Matyi i Marii z domu Zapłata. We Wrześni uczęszczał do szkoły powszechnej, a w ostatnim roku przed wybuchem wojny kontynuował naukę w Krotoszynie, skąd rodzina się przeprowadziła; wojna przerwała edukację.

W 1940 roku ojciec Stanisława wpisany na Volkslistę został obywatelem Trzeciej Rzeszy; Stanisław został przymusowo zatrudniony w Zakładach Ogrodniczych w Poznaniu. Jako młody człowiek trafił na front włoski; pod Bolonią zdezerterował i został wcielony do służby junackiej 2 Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa.

Po powrocie do kraju w latach 1946–1949 kształcił się w Szkole Rzemiosł Budowlanych w Poznaniu. Wstąpił do Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży (KSM), gdzie wkrótce został naczelnikiem stowarzyszenia. W 1947 roku, w wyniku nacisku władz, podpisał zobowiązanie do tajnej współpracy pod kryptonimem „Sąsiad”; współpracę zakończył w 1955 roku.

W latach 1949–1951 pracował w Wytwórni Stołów i Krzeseł w Poznaniu. 11 grudnia 1951 podjął pracę w Zakładach Metalowych im. Józefa Stalina na stanowisku stolarza w Wydziale 3 (numer ewidencyjny 39618). W rubryce dotyczącej stosunku do służby wojskowej w okresie okupacji wpisał „małoletni”; ta informacja miała później być wykorzystywana w 1981 roku.

W życiu społecznym i zawodowym stał się pierwszym, który protestował przeciwko łamaniu praw pracowniczych w ZISPO (1953). Byłem wzburzony do tego stopnia – wspominał po latach – że wziąłem nóż tapicerski i zacząłem się wspinać na słup głośnikowy. Wówczas po raz pierwszy koledzy z zakładu uznali, że Matyja nie boi się rozmawiać z władzą. W 1956 r. brał udział w Poznańskim Czerwcu; 26 czerwca 1956 był członkiem delegacji ZISPO do Ministerstwa Przemysłu Maszynowego w Warszawie, a 27 czerwca resort wycofał się z porozumienia, co wywołało protesty robotnicze. Matyja został aresztowany i przebywał w areszcie przez ponad dwa tygodnie; zwolniony został, gdy załoga ZISPO zagroziła uwolnieniem go. Kolejne sześć tygodni przeleżał w szpitalu, a następnie przebywał na zwolnieniu lekarskim.

Przyznano mu rentę inwalidzką po przebytej operacji raka przewodu pokarmowego i od 11 grudnia 1956 r. był zatrudniony – jako inwalida – w W-3 HCP na stanowisku brakarza. W odwecie za Czerwiec ’56 1 marca 1958 r. został zwolniony z pracy z „wilczym biletem” (prokuratura 28 lipca 1958 r. wycofała zarzuty). Mimo to nie mógł znaleźć stałego zatrudnienia, pracował dorywczo. Działał także w Związku Harcerstwa Polskiego jako harcerski instruktor modelarstwa oraz posiadał licencję radiową, które w wyniku represji państwowych zostały mu odebrane.

Kłopoty ze znalezieniem stałego zatrudnienia trwały aż do powstania związku zawodowego „Solidarność” w 1980 r. Został wtedy honorowym członkiem „Solidarności” w HCP. Jako symbol oporu wobec reżimu w latach 1956–1980, został wydelegowany do odsłonięcia 28 czerwca 1981 r. Pomnika „Jedność” (Poznańskich Krzyży). Wówczas SB bezskutecznie próbowała usunąć Matyję z rocznicowych uroczystości. Stanisław Matyja zmarł 20 grudnia 1985 r. i został pochowany na cmentarzu Miłostowskim w Poznaniu (pole 35, kwatera 1, rząd 1, miejsce 4).

Stanisława Matyję upamiętnia ulica w Poznaniu oraz rondo we Wrześni; w hali dawnego wydziału W-3 fabryki HCP znajduje się tablica z brązu odsłonięta w czerwcu 1990 roku.